داکتر سعید عظیمی
میرزا یا میرزالر حقیده
اېسلتمه: بیرکیشی "میرزالر"دن اېکن. او حقده سۉرهبدی.
میرزالر دېگن توپونیم المار تومنیده قید اېتیلگن. مستقل ادارهلر ارگانی چوبکی میرزاها دېگن قیشلاقنی ثبت اېتگن و حاضر بو، ایکی أیری قیشلاق: چوبکی و میرزالرگه آیریلگن. بوندن باشقه، فاریاب ولایتیده انچه قیشلاقلر آتیگه میرزا اتمهسی اوچرهیدی: میرزایی و قلعه میرزای ملا روف بلچراغده؛ میرزا قوم افغانیه و یوسف میرزایی قرمقولده و قیصار تومنیده هم جیره غال آقا میرزا، توارچی آقا میرزا، ترکیلک آقا میرزا، بای های آقا میرزا، امبیگی آقا میرزا و مینگ آقا میرزا. [سرپل نینگ کوهستانلری بورونلر "میرزا اۉلنگ" دېیلردی. شونینگدېک، پکتیا تمانلرده هم میرزاکه جای بار.- یارقین]
افغانستاندن تشقری میرزالر دېگن جای باشقیرستان، تاتارستان و آذربایجان حدودیده قید اېتیلگن. [اۉزبېکستانده هم "میرزا چۉل" دېگن کته منطقه بار. شورالر زمانیده کېنگ پخته اېکینزاریگه ایلنتیریلگندی-یارقین]
میرزا و میرزالر انچه اوروغلر آتیگه هم اوچرهیدی. قرغیزلرده مورزا کول دېگن اوروغ بار. بو اېسه جورو اوروغینینگ ترماغی دیر (قره تایف، 142- بېت). میرزا قرغیزلر آرهسیده مورزا شکلیده تلفظ بۉلهدی. میرزاکول کیشی آتیدن آلینگن اتنونیم دیر. بونگه موازی اوروغ، باشقیرلرده میرزالر و قزاقلرده میرزا گول دېگن بار. قرغیزلرده ینه بیر اوروغ میرزاکه دېگن بار که قره بغیش اوروغی ترماغی دیر (143-بېت). بوندن باشقه شامیرزا (202- بېت)، قره میرزا (95- بېت) و بای میرزا (34- بېت) دېگن اوروغلر هم قرغیزلرده برگی اوروغی ترماغی دیر. شامیرزا اوروغی موازیسی تورکمنلرده هم بار و شاپولات دېیلهدی.
تورکمنلرده مورزا بای و مورزا بیگ دېگن اوروغلر بار (آته نیازوف، 89- بېت). مورزا بای گوکلان اوروغی تیره لریدن دیر و مورزا بیگ هم ارساریلرنینگ ابدال اوروغی ترماغلری بیلن قید اېتیلگن. ایکله اوروغ نامی هم کیشی آتیدن آلینگن. شامورزا هم تکه اوروغینینگ اۉتهمیش ترماغی ترکیبیده کیرهدی (133- بېت). میرزاکه ترماغلری مورات، مالکش،کلچه، کاش قولاق، آته بیک (155- بېت) و بوچون (57- بېت) قید اېتیلگن.
قزاقلرده مورزا اوروغی جلایر قبیلهسیگه تېگیشلی دیر. مورزا اېسه شومناق ترماغیگه مربوط دیر. شومناق ترماغلری قوییدهگیلردن عبارت: انداس، مورزا، قره چپن، اوراقتی، آق بیوم، کلپی و سوپوتای (اریستوف، 12- بېت). جگلبایلی ترماغلریده هم مورزا دېگن ترماغ بار. جگلبایلی ایکی اوروغگه بۉلینهدی: لیز و مورزا. مورزانینگ ترماقچهلری بیلیش، مکیوتای، اورمنتای، قوتمنای، سیرکلی، بولگوزا و بوزبېت قید بۉلگن (اریستوف، 161- بېت). قزاقلرده بای میرزا، میرزاگول، میرزامبت، جان میرزا و باشقه اوروغلر هم بار.
مورزالر باشقیرستان شمال شرقیده انه شو آتلی منطقهده یشهگنلر (154- بېت). مونگول ترماغی مورزالر آرهسیده قید اېتیلگن (قۉزییف، 187- بېت). میرزالر اوروغیگه قوییدهکی 21 ته ترماغ کیرهدی: آق سواش، بالته گل، برکیلداق، بیشای، بوری، یتیمدر، قزاق، کوزگون، قوتلوسوره، قوتلو، قرغیز، منگول، میندیار، سیپای، سولپی، سیرزی، تاز، تاویر، تاولی، تونگاتار و آیو.
مورزالر اوروغی 13 نچی عصردن اورال دریاسی بۉیلریده آیلی قبیلهسی اتحادیهسیگه قۉشیلگن (قۉزییف، 186- بېت). کېینراغ مستقل اوروغ بۉلیب، صحنهگه کېلگن (187- بېت). مورزالر اوروغی سیردریا یقینیدهکی دشتلرده پچینگ-اوغوزلر آرهسیده شکللنگن (قوزییف، 274- بېت). شو اوچون، آیلی قبیلهسی و اونینگ ترماغلری تورکمنلرده همده اۉزبېکلرده اۉخشهیدی (قۉزییف، 427- بېت).
باشقیر افسانهلریگه کۉره، آی و میرزالر اوروغی سِیردریا ساحهسیدن باشقیر تاغلریگه کۉچیب بارگنلر (قۉزییف، 190- بېت). شو افسانه لرگه کۉره، بخارا بېگلریدن قیسی بیری، اورال قیرغاغلریگه کېلیب قالگن. بعضی باشقه بیر روایتلرگه کۉره، مورزالر اجدادی آلتای تاغلری یا مغولستاندن کېلگن، دېب اشاره بۉلگن (قۉزییف، 191- بېت).
بوندن تشقری، باشقیرلرده میرزا دېگن اوروغ اېسه باشقیرلرنینگ مین یا مینگ اوروغی ترماغی دیر. باشقیرلر مینگ اوروغینینگ 12 ته کته ترماغی بار: ال کول، ازنای، ایلسکای، قونقاس، کول ایل، کوبوی، قیرق اویله، مینلار، مرکیت، اورشاق، سرات و سوبی. میرزا اېسه کوبوی ترماغلریگه کیرهدی. کوبوی ترماغلری قوییدهگیلردن عبارت: اصلی کوبوی، بارتال، باتیرشا، برناک، قرمیز، میشار، مورزا، صفر، تاز، تاو، تولک و تواک. اورشاق ترماغلریده میرزایی دېگن هم ترماقچه بار.
قازان تاتارلریده هم میرزالر دېگن گروه بار. بو نام محمد میرزا دېگن کیشی آتیگه باغلیق. محمد میرزا قازان حدودیده کېلیب، ینگی محلهده اقامت اېتگن. محمد میرزا و اونینگ قوم و دوستلری یشهگن جای میرزالر باشی، دېب اتلگن (میرزا خانوف، 99- بېت). میرزالر اېسه ینگی تاتارلر گروهسیگه منسوب و میرزالر باشی هم نووتاتار منطقهسیده واقع بۉلگن.
آذربایجانده هم میرزالر دېگن گروه قید اېتیلگن. آذربایجاننینگ شوشا-لاچین منطقهسیده لاچینلر، میرزالر، جمیللر، ممیشلر، زمان پایهسی دېگن قیشلاقلر بار. قیشلاق آتی، گروهلر آتیدن آلینگنلیگی بیلینیب توریبدی (شاه نظروف، 92- بېت). اۉزبېکلرنینگ برلاس اوروغینی بیر ترماغی هم میرزا اتهلهدی.
اۉزبېکلرده هم میرزا اوروغلر آتیگه اوچرهیدی. قونغراتلرنینگ میرزا توپ دېگن ترماغی بار. بلقیس قرمیشیوا تدقیاقتیگه کۉره، قونغراتلرنینگ بېشته اساسی ترماغلری بار: قنجغهلی، وخ تمغهلی، قوش تمغهلی، آیینی و تارتولی. میرزا توپ اېسه وخ تمغهلی ترماغلریدن بیری دیر(قرمیشیوا، 90- بېت). وخ تمغه لی ترماغلری قوییدهگیلردن عبارت: اچهمیلی، بایمقلی، تراقلی، چنچیقلی، قاز ایاقلی، چومیچلی، قیچیلی، اېشکیلی، کییگهلی، جیلان تمغهلی و بلغهلی. میرزاتوپ، قپاق سرایلرنینگ هم ترماغلریگه بار (بېگعلییف، 42- بېت).
میرزا اوروغی اۉزبېکلرنینگ یوز اوروغی ترماغلری بیلن قید اېتیلگن. یوز اوروغینینگ قوییدهگی سیکیزته کته ترماغی بار: پرچه یوز، ختای یوز، سالین، آویاس، قراپچی، نیمان-اېرگنکلی، بېش یوز و سوولاقلی. میرزا سوولاقلی ترماغلریگه کیرهدی. سوولاقلی ترماغی یېتیته ترماقچهسی بار. ترماقلری قوییدهکیلردن عبارت: کول تېپهلیک، بېش کل، غپیر، چیرقیروق، میرزا، اریق و بېگلر تۉپی (بېگعلییف، 28- بېت). اۉزبېکلرده میرزایی و میرزایی کلته تای اوروغلر هم بار (بېگعلییف، 20- بېت). مکشیوف ثبتیگه کۉره، میرزا اېسه سوولاقلی اوروغیدن باشقه، برچه یوز اوروغینینگ اوچ تمغهلی ترماقچهلریدن دیر (رادلوف، 103 و 603- بېتلر).
میرزا ایلدیزی منبعلرده ذکر بۉلگن و کۉپینچه کاتب معناسیده قید اېتیلگن. میرزا باشقه معنالر بیلن هم ایشلهتیلگن. اۉزبېکچه-فارسچه سۉزلیگی میرزا/میرزهنی کاتب، منشی، اېرککلر آتی و احترام بېلگیسی معنا قیلگن (یارقینلر، 512- بېت). میرزا نوغای اردوسیده عسکرلیک-فیودال لقب بۉلگن. مناس داستانیده میرزا اېسه کاتب، اوسته و سخی معناسیده قوللنگن (قره تایف، 95- بېت). دېمک، میرزا و مورزالر اوروغی نامی، میرزا لقبیدن آلینیب، اتنونیمگه آیلنگن (قۉزییف، 320- بېت). میرزا عربچه-فارسچه امیرزاده اتمهسی یعنی امیر اۉغلی نینگ قیسقرتمه شکلی دیر و تورکچه کۉپلیک قۉشیمچهسی لر بیلن قۉشیلیب، میرزالر اتنونیمی اۉرتهگه کېلگن(سامی،1441- بېت). آلتین اوردهدن کېین نوغای اورده و تېموریلر دوریده، میرزا لقبی چنگیز خان سلالهسیدن أیری، باشقه حکمران خاندانلری [جملهدن تېموریلر-یارقین] گه هم اتلگن (همدولین، 26- بېت).
میرزالر اوروغ نامی میرزا بیگ دېگن کیشی لقبیدن آلینگن (قۉزییف، 191- بېت). اونینگ اولادی و نیبرهلری میرزالرگه مشهور بۉلگن. میرزالر باشقیرستان حدودیده آی یا آیلی اوروغی بیلن بیر یېرده یشهگنلر. آیلی قبیلهسی بیلن قپچاقلر و تورکلشکن مغوللر هم قۉشیلیب کېتگن (قۉزییف، 195- بېت). مورزالر اوزاق اجدادلرینی مغولستانگه اېلتیب قۉشهدیلر. اۉزبېکلرده اېسه میرزا مغول دېگن اوروغ بارلیگی قید اېتیلگن.
اېندی بلچراغ تومنیدهگی میرزا یا میرزالر قومی حقیده کېلسک.
بعضی احتماللرنی کۉزده توتیش کېرهک:
بیرینچی، بلچراغ تومنیده تۉرت قومدن آت توتیلگن: سمای، تورک، تورکمن و میرزا. میرزا اوروغی تورکمنلرده تېگیشلی بۉلسه کېرهک. "اۉزبېک نسب نامهلر"یده تورکمن اوروغی کېلگن (ناربایف، 6-7- بېتلر).
ایکینچی، میرزا اوروغی قزاقلرگه تېگیشلی بۉلسه کېرهک. چونکه سمای اوروغی هم قزاقلرده قید بۉلگن.
اوچینچی، میرزا اوروغی اۉزبېکلرنینگ یوز اوروغی ترماغی دیر و باشقه اوروغ بیلن منطقهگه کېلیب قالگن. بونی هم آیتیش کېرهک، میرزا اوروغی باشقه گروهلرگه مثال اوچون باشقیر، تاتار، قپچاق، سرای و قونغراتلرگه علاقهسی بۉلسه کېرهک. بو اوروغلر هم "اۉزبېک نسب نامهلری"ده کېلگن (اېلمرادوف، 37-38- بېتلر). هرقهلهی، میرزا یا میرزالر اۉزبېکلر ترکیبیده منطقهگه کېلیب قالگن. ثقه و انیقراق سۉزلرنی آقسقاللردن سۉرهب، اېشیتیش کېرهک.
فایدهلهنیلگن بولاقلر:
- فرهنگ ازبکی به فارسی، محمد حلیم یارقین و شفیقه یارقین، انتشارات سخن، تهران: 1386.
- قاموس ترکی، مولف ش. سامی ج2، اقدام مطبعهسی، 1318.
- تواریخ بلغاریه، حسین امیرخانوف، انتشارات مرجانی، مسکو: 2010.
- Kirgiz Etnonimler Sozlugu
Olcobay Karatayev, Bişkek-2003
- Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения
Р. Г. Кузеев, «Академия наук Республики Башкортостан», 2010
- История башкирских родов. Кудей, Мурзалар Каратавлы. Том 23
Уфа - 2017, Салават Хамидуллин et al
- Нагорный Карабах: факты против лжи
Арсена Мелик-Шахназарова, Волшебный фонарь, Москва 2009
- составу тюркских племен Труды по истории и этническому
А. Н. Аристов, Фонд «Сорос - Кыргызстан», 2003
- Очерки этнической истории южных районов Таджикистана и Узбекистана
Балкис Кармышева, Наука 1976
- бовли Узбек Эли 92
Нурали Нoрбоeв, Тошкент 1997
- Ўзбек этнонимлари тарихидан
H. Бегалиев, СамДЧТИ нашри, Самарљанд 2005
- Зарафшон воҳаси ўзбек халқи этник гуруҳлари
Элмуродов, Самарқанд давлат чет тиллар институти, 2008 Н.
وبلاگ قدرلی اۉقووچیلری!