* حلیم یارقین

تېگین، تگین، تکین، ... حقیده

tegin, tagin, takin

 

* حرمتلی اۉرتاغیمیز مسعود حداد جنابلری قوییده گی سۉراقنی سۉره گن اېدیلر:

«قریه ی ما در ولسوالی درزاب ارلات نام داشت ودربین این قریه چندین فامیل وخانواده بودند که آنهارا تیگین میگفتیم .تیگن ها نسبت به سایرین کمی پایین رتبه شناخته میشدند در حالیگه اولین شاهان کابل تیگین ها( الپ تگین ، سبک تگین )بودند. دلیل پایین امدن موقف تگین ها حد اقل در ولسوالی ما از نظر شماچه باشد ؟جناب یارقین صاحب !»

حداد جنابلریگه تشکر بیلدیریب، مسأله حقیده قوییده گی فکر و ملاحظه لرنی یازه میز:

موضوعنی ایکی نقطۀ نظردن تېکشیریب چیقه میز:

بیرینچی، "تېگین" سۉزی نینگ تاریخي ایلدیزی و معناسی؛

ایکینچی، "تېگین" نینگ زمان آقیمیده گی معنا و اجتماعي اۉرنی اۉزگریشی. 

بیرینچی، "تېگین" سۉزی تورکي تیللرده جدا قدیم ایلدیزی بار. بو سۉز تورکلرنینگ اېنگ قدیمگی یازمه منبعسی بۉلگن "اۉرخون" تاش بیتیکلریده، کۉک تورکلر خاقانی "کول تېگین" آتیده کۉزگه تشلنه دی. اوندن سۉنگ، بو سۉز اساساً آتاقلی آتلر، اینیقسه شخصلر آتیگه قۉللنگن.

بو سۉزنینگ معناسی و "تېگین"لرنینگ جامعه ده گی توتگن اۉرنی حقیده علامه محمود کاشغري اۉزی نینگ "دېوان لغات التورک" سۉزلیگیده قوییده گی مفصل ایضاحنی یازگن:

«تیگین tigin: در اصل به معنای "برده" است. به بردۀ سیمین تن و سیمگون، کُمُشتِکین[کوموش تیگین] (kumushtigin)، به برده ی دلاور آلب تِکین (alp tigin) به برده ی فرخنده و مبارک قُتلُغ تِکین [قوتلوغ تیگین] (qutlug` tigin) گویند.

سپس این نام را فقط بر فرزندان و نوادگان خاقانان نهادند. بدینگونه که با نام یکی از پرندگان شکاری پیوند داده می شود و به کار می رود. مثلاً: جَغری تکین (chag`ri tigin) یعنی: تکینی در حمله مانند باز، کُج تِکین [کوچ تیگین] (kuch tigin) یعنی: تکینی نیرومند.

بعدها این نام از بردگان و مملوکان به فرزندان افراسیاب نیز انتقال یافت. آنان پدران خود را بزرگ می داشتند و احترام می گذاشتند. هرگاه خطاب به پدران خود سخنی می گفتند و یا چیزی می نگاشتند، برای کوچک نشان دادن خود و بزرگ کردن پدرانشان، می نوشتند: "این بنده چنین کرد و این بنده چنان کرد." و بدینگونه این نام بتدریج بر روی آنان باقی ماند. اما برای جدا ساختن نام خود از نام بردگان، لفظی نیز به این کلمه می افزودند.»

(دیوان لغات التورک، محمود بن الحسین الکاشغری، برگردان فارسی از: دکتر حسین محمدزاده صدیق، نشر اختر، تبریز: 1383، ص250)

"دېوان"ده اېسلنگن قدیم تورکلرنینگ اوشبو عادتی کېینگی عصرلر و بیزنینگ کېزیمیزگچه هم یېتیب کېلگن. اۉرنک اوچون نوایی دایم اۉزینی "فقیر فلان ایشنی قیلدی..." یا باشقه لر هم "کمینه، احقرالعباد، کمترین بنده، ..." کبی سۉزلر بیلن اېسلب یازردیلر. حتی حاضر هم بیرانته اۉز آتینی تانیتیشده "خاک فلانی" دېب أیته دی.

بریتانیه لیک مشهور تورکولوگ عالم جرارد کلاوزن اۉزی نینگ "13-یوزییللیکدن بورون تورکچه اېتمولوژیک سۉزلیگی"ده "تېگین" سۉزینی تورکي تیلده اۉزلشگن(دخیل) سۉز، دېب بیلگن. اونینگ دلیلی هم بو سۉزنینگ قاعده سیز "ت" بیلن "تیگیت" کۉپلیک شکلی دیر.

(An etymological dictionary of pre-thirteenth century Turkish-Oxford-1972)

بو نرسه نی اسماعیل هادی "فرهنگ ترکی نوین" (ص 290) و عادل ارشادی فر "فرهنگ واژه های دخیل ترکی در زبان و ادبیات فارسی"(صص101-102) کتابلریده هم اېسله گنلر.

بیراق "ت" بیلن کۉپه یتیریش مۉغولچه ده بارلیگینی اېسلش کېره ک. "ترخان" سۉزی هم خودی شونداق قاعده سیز "ت" بیلن کۉپه یتیریلیب "ترخات" بۉله دی. شونینگ اوچون، عالملر "تېگین" و "ترخان" مۉغولچه دن اۉزلشگن، دېب چمه له یدیلر.

کلاوزن "تېگین" حقیده به تفصیل سۉز یوریتگن. حرمتلی داکتر سعید عظیمی اونینگ یوقاریده اېسلنگن اېتیمولوژیک سۉزلیگیدن قوییده گی معلوماتنی انگلیسچه دن اۉگیریب بېرگنلر:

«معناهای دیگر تگین: (خلاصه) 1. رسیدن، دستیابی، گاهی بدون هدف 2. تگین مک معادل اصطلاح بودایی ویدانا ترجمه شده است، حس کردن و درک کرئن، 3. بیشتر به مفهوم کمتر نشان دادن خود استفاده شده است 4. نفوذ کردن یا دخل شدن ( در مورد شمشیر یا آله تیز ) 5. به معنی جرآت و شجاعت 6. تگیییندی: اطلاع دادن آمدن کسی، وقتی کسی به امیر میگوید کسی آمد 7. کاشغری تیگینور، تگین مک،

 

تگین tegin لقب قدیمی، مانند ترخان؛ با منشه از زبان غیر تورکی سابقه، زیرا به شکل جمع غیر تورکی تگیت نشان داده شده است. در دوره تورکو Turku به معنای شهزاده با مفهوم محدود پسر یا نواسه خاقان بوده، پس از آن با محدودیت هنوز بیشتر به مفهوم لقب افتخاری در حال کاهش اهمیت، استعمال شده است، اما پس از تهاجم مغولها از استعمال افتید. تاریخچه آن در اثر دورفر (Doerfer I1 922) به تفصیل بحث گردیده است (شامل بعضی اشتباهات)، و خیلی مختصر توسط بوسوارت و کلاوسن (الخوارزمی در باره مردمان آسیای میانه JRAS, 1965, p. 7)، بحث گردیده است. قابل دقت است که کاشغری و سنگلاخ، هردو در باره ریشه آن اطلاعات اشتباه بدست میدهند. شهزاده در Tiirku V III I یاد آور گردید کول تگین هستم، برادر کوچک ایلتریش خاقان، هردو I و II توسط یولوغ تگین نوشته شده است، آتی: (نواسه یا برادر زاده) بیلگه خاقان (نگاه کنید I S 13; SW; 11 SW)، خودش تگین بود (نگاه کنید I E 17, II E 14) ، هنگامی که کاکایش به صفت خاقان جانشین پدرش شد، چهار تگین در مراسم تدفین شرکت کردند Ix.24 . Uyg. VIII اوزمیش تگین خان بولمیش$u. N 9 (N.B. the last Tiirkti ratan): vlrl ff. Man. M ZZZ 14, 3 (iii) (igtd-) Bud دو شهزاده در PP ایدیگو اوغلی تگین P.N. (احتمالا شهزاده سلطنتی نیست) T T ZV, p. 20 بنگرید B69, n: 0. Kir. rx ff. ایر آتیم یاروق تگین (نام کامل من یاروق تگین بود) Mal. rg, I (احتمالا غیر سلطنتی)، در خاکاسی به معنای اصلی یعنی غلام یا برده، از همینرو میگویند کوموش تگین یاغلامی با رنگ بدون نقص مانند نقره؛ الپ تگین غلام قدرتمند؛ قوتلوغ تگین غلام مبارک lfhv;. سپس این نام به لقب یا نام خاص برای پسران خاقان مبدل گردید و با نام پرنده ها و حیوان یکجا استعمال گردید مانند چغری تگین یا شهزاده ای با نیرومندی عقاب؛ کوچ تگین شهزاده نیرومند. این نام از غلامها (الموالی) به پسران افراسیاب منتقل شد، زیرا آنها به پدر خود احترام قایل بودند و هر وقت برای آنها می نوشتند یا حرف میزدند غلام شما و نظیر این را استفاده میکردند و حود را کمتر دانسته و پدر خود را ارج میگذاشتند. پس از آن آنها با این نام شناخته شدند. اما این نام به صفت نام غلام باقی ماند هنگامی که با چیزی یکجا میشد، از آن فرق داشت (مانند نام شاهی) کاشغری I 413 0.0I 355 .; (t6git); 357 (begec); III 368 (toga:): ( قیوسی تگین بیگ حدس نادرست از سوی ارات است . MSS. قیوسی کول تگین نشان میدهد : x ~ v Muh. (در لست القاب) پسر یک امیر تگین به شکل غلط بگین) Rif. 145. در اوغوز نامه در مقدمه در مورد بغرا خان آمده که سه پسر به نامهای ایل تگین، قوزی تگین و سبک تگین داشت و معنای تگین در تورکی نیکو سیرت است Son. 158r. 9: Klp. Xlrl (در لست نام غلامها) آیدگین امیر قمر "زمامدار مهتاب" wa huwa l&a Hou. 29, 18.»

دېیرلی برچه فارسچه سۉزلیکلرده "تېگین" سۉزی تورکچه دېیلیب، بیر قنچه معنالر بېریلگن:

معنی تگین در فرهنگ معین:

تگین

(تَ گِ) [ تر. ] (ص .) ۱ - خوش ترکیب ، زیبا شکل . ۲ - پهلوان ، دلاور. ۳ - در ترکیب نام های ترکی آید: سبکتگین .

معنی تگین در فرهنگ فارسی عمید:

تگین

۱. امیر.
۲. دلاور، بهادر.
۳. امرایی که به حکمرانی ولایتی منصوب می شدند.
۴. بنده، غلام.

تگین در دانشنامه اسلامی:

تگین

تِگین (یا تَکین)، لقب ترکی قدیمی به معنای شاهزاده می باشد.

در کهنترین ترکیِ شناخته شده، به صورت تگین آمده است. در اوایل پادشاهی ترکان، تگین به پسر یا نوه مشروع خاقان بزرگ اطلاق می شد. این معنا در سنگنبشته های اورخون مشهود است که یکی از آن ها را از آنِ کول تگین (معنای تحت اللفظی : «برادر جوانتر (از اِلتِرِش خاقان)، ولی عهد») دانسته اند . اعتبار لقب

دورفر و کلاوسن حدس زده اند که واژه تگین از زبانی قدیمتر و غیرترکی به این زبان راه یافته است. به نوشته دورفر ، احتمالاً این واژه از زبان ناشناخته قوم یوان ـ یوان، که پس از هونها و پیش از پادشاهی ترکان می زیسته اند، آمده است. نخست در پادشاهی ترکان، شاهزادگان معمولاً مناصب عالی کشوری یا لشکری داشتند، اما بتدریج ضرورتِ داشتنِ تبارِ سلطنتی برای صاحبِ لقبِ تکین از بین رفت و این عنوان معرف منصب افراد شد و اعتبار آن به عنوان لقب کاهش یافت.

کاربرد این لقب تگین به معنای شاهزاده در میان ترکان شرقی مثل اویغورها، فرمانروایان محلی فرغانه چون صوارتگین، و نیز قراخانیان/ ایلک خانیان باقی ماند؛ ازین رو، در میان نامهای فرمانروایان ایلک خانی می توان نامهایی مثل علی تگین و ارسلان تگین و طُغان تگین یافت. با وجود این، در سرزمینهای غربی تر از شأن این عنوان کاسته شد و می توانست به هر سردار ترک، حتی اگر پیش از آن برده بود ــ مثل سبکتگین مؤسس غزنویان ، و عمادالدوله ساوتگین، سردار و فرمانده پیشقراولان آلب ارسلان سلجوقی ــ اطلاق شود _ برای موارد دیگری که حتی در نام صاحب منصبان دون پایه، همچون آب دار و چوگان دار و جامه دار، پسوند تگین به کار رفته است _. ظاهراً لقب تگین تا زمان یورش مغولان کاربرد خود را از دست داده بوده و در میان مغولان تقریباً ناشناخته بوده است.

ایکینچی، "تېگین" نینگ زمان آقیمیده گی معنا و اجتماعي اۉرنی اۉزگریشی:

أیریم سۉزلر زمان آقیمیده هم معنی، هم تلفظ و شو بیلن بیرگه منسوب شخص یا گروه نینگ اجتماعي نقطه نظردن توتگن اۉرنی تورلی اۉزگریشلرگه دوچ کېله دی.

بو اۉزگریشلرگه تورلی اجتماعي، سیاسي و مدني عامللر سببچی دیر. موضوعنی بیر نېچه اۉرنک(مثال) بیلن آچیقله یمیز:

* "بېگ" سرایده گی اېنگ یوقاری مرتبه لی کیشی: علیشیربېگ، تېموربېگ-(بابرنامه)

اریستوکرات جامعه لرده هر بیر عادی کیشی گه اشرافیتگه تېگیشلی عنوان ایشله تیلمسدی. کېین، اریستوکراتیک توزوم استه-سېکین ایمیریلیب، "بېگ"لردن کېلیب چیققن زوریات یوقاری منصب یا بایلیککه اېگه بۉلمسه هم "بېگ" دېیله بېردی. زمان اۉتیب، هر بیر عادی کیشی هم قیشلاقده تورلی جهتدن بیرآز اعتبارلی بۉلگنده "بېگ" دېیلدی. باره-باره بوتون عادی شخصلر آتلریگه قۉشیلیب قۉللنه بېردی.

خاتون، خانم و بانوگه معادل عیاللرگه نسبتاً حرمت خطاب سۉزی "بېگیم" هم شو سۉزدن یسلگن.

* "خان": ایلگریلر، أینیقسه مۉغوللرده سلطان، پادشاه و یورت حاکمی معناسیده بۉلگن، اینیقسه مۉغوللرده. کېین قیشلاق نینگ نفوذلی یېر اېگه لریگه نسبتاً قۉللنه بېردی. أینیقسه "خان" سۉزی پشتونلرگه هم اۉتیب، کۉپ قۉللندی. اولر، قبیله و قوم باشلیغی، کته یېر اېگه لرینی "خان" دېب خطاب قیلردیلر. مثال اوچون افغانستان شمالیده دولت تمان کۉچیریلیب آلیب کېلیب، کۉپ یېرلر بېریلگن پشتونلر "خان" یا "خانلر" دېیله باشلندی. بولر دولت حمایه سی آستیده یېرلی خلق نینگ یېرلرینی تورلی یۉللر ارقه لی اېگللب، کته یېر اېگه لری و شو بیلن "کته خان"لرگه ایلندیلر.

بوگونگه کېلیب، "خان" منطقه میزنینگ کۉپلب اېرککلر آتیگه قۉشیلیب ایشله تیله دیگن حرمت سۉزی دیر. اۉزبېکستانده اېسه بو سۉز خاتین-قیزلرگه هم ایشله تیله دی. فارسچه "بانو" سۉزیگه معادل "خانیم" سۉزی عیناً شو یېردن کېلیب چیققن.

* تۉره: قدیمده، أینیقسه اریستوکراتیک جمعیتده بو عنوان یا لقب یوقاری طبقه و اشرافلرگه خاص بۉلیب، اولرگه نسبتاً ایشله تیلرکن. جامعه نینگ قویی قتلملریگه باغلیق عادی کیشیلرگه قۉللنمس اېکن. بیراق، کېینلری بو لقب و خطاب نسبتاً عادی کیشیلرگه هم ایشله تیله بېردی.

* دهقان/دهگان: قدیمده بو سۉزنینگ معناسی یوقاری طبقه و اشرافگه تېگیشلی یېرلی(زمیندار) کیشی بۉلگن.

کېین، زمان اۉتیب استه-سېکین اونینگ معنا و ماهیتی گه اۉزگریش کېلیب، اول اۉز زمینیده ایشله‌یدیگن اېکینچی(دهقان) معناسینی تاپدی. کېین اېسه "دهقان" باشقه لر زمینده مزدور صفتیده ایشله یدیگن معنانی تاپدی. حاضر "دهقان" عمومي اېکینچیلیک بیلن اۉز یېریده شغللنه دیگن همده باشقه لرنینگ یېریده معلوم مزد عوضیگه ایشله‌یدیگن مزدور معناسیده دیر.

* کدبانو: قدیمده و کلاسیک متنلرده "کدبانو" شاه حرمی و اعیان و اشراف نینگ اېنگ صلاحیتلی و سېویکلی عیالی بۉلگن. کېین بو فارسچه سۉز اۉزبېک تیلیگه کیریب، تلفظ و معناسی اۉزگچه بۉلیب، "کیبانو" بۉلگن. باشقه یېرلرده هم بۉلیشی ممکن، لیکن سرپل اۉزبېکلری تیلیده "کیبانو" تۉیلر، ضیافتلر و معرکه لرده قتنب، برچه ایشلرنی باشقریب توره دیگن ایش بیلرمان و باشقرووچی عیالگه نسبتاً أیتیله دی.

شونینگدېک، هر بیر ایشچن، چېبر و چقّان عیالنی هم "کیبانو" یا "کیبانی" دېیدیلر.

اېندی "تېگین"گه کېلسک:   

تېگین: بو سۉزنینگ اېنگ قدیمگی توب معناسی "قُول/غلام/برده" اېکنی حقیده منبعلردن یوقاریده معلومات یازدیک. قدیم تورکیده شهزاده معناسیده اېکن. کېینراق شاه عایله‌سیگه منسوب شخصلرگه نسبتاً هم ایشله‌تیله‌دی. کۉپ زمانلردن سۉنگ، بو سۉز "تېگین"لر سلسله سیگه منسوب آدملرگه نسبتاً هم ایشله‌تیله‌دی.

اېندی، درزاب ده "تېگین" قویی طبقه‌گه منسوب کیشیلرگه نسبتاً أیتیله‌دیگن سببی حقده شونداق گمان سیره‌شیمیز ممکن:

خودی یوقاریده‌گی (بېگ، خان و دهقان) سۉزلری حقیده اېسلنگن اجتماعي قتلم و اۉرین اۉزگریش آقیمی کبی، "تېگین" هم شونداق اوزاق مدتده گی اۉزگریشلرگه اوچره گن. شونگه کۉره، "تېگین"لرنینگ اېنگ سۉنگگی نسلی عامه خلق قطاریگه کیریب، شو بیلن عادی کیشیلرگه هم ایشله تیله بېرگن.

اوندن تشقری، "تېگین"لر اورده سی یا هم قورگن آوول-قیشلاق آتی هم اولرگه اتب، ناملنگن بۉلیشی ممکن. قندهار یقینیده‌گی تورلی تاریخي و علمي منبعلرده کۉپ اېسلنگن قدیمگی "تېگین آباد" یا درزاب نینگ "تېگین"لر قومی شونگه اۉرنک دیر.

* حرمتلی اۉقووچیلر، بو بحث آچیق دیر. کیمده بو حقده باشقه ایضاحلی تۉلدیرووچی فکر و ملاحظه لر بۉلسه، بیز بیلن شریک قیلسه لر یخشی بۉله دی.